De stad waarin we leven leren kennen: stadscultuur en stadsbewustzijn

Een gesprek met historicus, sociaal wetenschapper en schrijver Eyüp Ensar Uğur

Ik wil Eyüp Ensar Bey eerst aan onze lezers voorstellen.

Hij is historicus, sociaal wetenschapper en schrijver, opgegroeid in de historische en culturele sfeer van de Bosporus, in een omgeving die gevormd is door een diepgewortelde stadstraditie en door kringen van kunst en literatuur. De eigen leefcultuur van de Bosporus en het veellagige historische erfgoed van Istanbul hebben een belangrijke rol gespeeld in de vorming van zijn denken en zijn intellectuele bagage.

Na zijn afstuderen aan de opleiding Elektrotechniek van de Technische Universiteit Yıldız richtte hij zijn academische belangstelling op geschiedenis en studeerde hij aan de vakgroep Geschiedenis van de Universiteit van Istanbul. Naast zijn academische werk gaf hij als docent aan een universiteit colleges over de geschiedenis van het Midden-Oosten.

Met zijn werk over de islamitische politieke en intellectuele geschiedenis, over beschavingen, sociologie, filosofie en de verhouding tussen Oost en West wil hij een brug slaan tussen het historische geheugen en de samenlevingen van vandaag.

Eyüp Ensar Uğur, die ongeveer tien jaar in Frankrijk woont, verbindt zijn levenservaring in het Midden-Oosten en in Europa met zijn historische en culturele achtergrond en benadert beschavingen vanuit een vergelijkend perspectief. In het verleden droeg hij met zijn beschouwingen bij aan verschillende televisieprogramma’s en digitale mediakanalen; vandaag deelt hij zijn opvattingen over geschiedenis, denken, samenleving en beschaving nog altijd via zijn artikelen, zijn culturele stukken en zijn sociale media.

Ik dank hem dat hij tijd heeft vrijgemaakt voor dit gesprek en zijn ervaring met ons heeft gedeeld, en ik wens hem gezondheid en welzijn. Veel leesplezier.

Op een weekend in Nederland, in de eigen sfeer van de herfst, opende Eyüp Ensar Uğur ons gesprek over het kennen van de stad waarin we leven en over stadsbewustzijn, en sprak hij over het belang van het kennen van onze stad, over stadscultuur, stadsbewustzijn en de rol die grote steden hebben gespeeld in de ontwikkeling van beschavingen.

In het gesprek werd stilgestaan bij de gedachte dat steden niet louter plaatsen zijn waar mensen naast elkaar wonen, maar centra waar ideeën, culturen en beschavingen zich ontwikkelen en vandaar andere delen van de wereld bereiken. Ook kwam aan de orde hoe belangrijk het is de steden te leren kennen waarheen we gemigreerd zijn, te putten uit hun historische en culturele rijkdom, gebruik te maken van de kansen die ze bieden en het eigen potentieel te ontdekken.

Steden: het hart van beschavingen en een ontmoetingsplaats voor ideeën

Eyüp Ensar Uğur merkte op dat steden een belangrijke rol hebben vervuld in de ontwikkeling van beschavingen en in het bereiken van grote groepen mensen met ideeën, en hij vergeleek die rol met de plaats van het hart en het verstand in het menselijk lichaam.

Hij wees op wat steden door de geschiedenis heen mogelijk hebben gemaakt bij het verspreiden van universele boodschappen naar andere delen van de wereld. Bij de verspreiding van de boodschap die de Profeet in Mekka naar voren bracht, zei hij, was het van belang dat de stad een centrum was waar mensen uit verschillende delen van de Arabische wereld samenkwamen. Hij beschreef hoe wie via de jaarmarkten en de handelsroutes bijeenkwam, de gehoorde boodschap meenam naar zijn eigen streek.

Op vergelijkbare wijze, zei hij, verspreidde ook de boodschap die in de tijd van Jezus in Jeruzalem en de historische streken daaromheen ontstond zich via de belangrijke centra van die tijd; en de grote beschavingscentra uit de tijd van Mozes speelden hun rol in het vormgeven van historische gebeurtenissen en denkbeelden.

Hoewel steden elk hun eigen functies hebben, benadrukte hij dat politieke, economische, culturele en intellectuele bewegingen meestal in deze centra vorm hebben gekregen. Hij onderstreepte dat steden, afhankelijk van hun ligging en hun omstandigheden, door de geschiedenis heen zowel op lokale als op mondiale schaal aan belang hebben gewonnen.

Hij herinnerde aan een gesprek met een vriend van zo’n vijfentwintig jaar geleden en raakte daarmee aan de vraag waarom een gedachte of een beweging zich moet bevinden in een gebied met sterke verbindingen met de rest van de wereld om zich internationaal te kunnen ontwikkelen. Amerika, zei hij, is een belangrijk centrum wat betreft de mogelijkheden om met de wereld in verbinding te staan, en Istanbul vervult voor Turkije een vergelijkbare functie.

Hij vertelde hoe wijlen Turgut Özal mensen uit het bedrijfsleven in Turkije aanspoorde en aanmoedigde zich op bredere markten te richten, en gaf op die manier zijn oordeel over het belang van het bereiken van bredere markten. Hij beschreef de kansen die het via Istanbul bereiken van internationale markten, in plaats van alleen in Kayseri of Adana te blijven, het bedrijfsleven heeft geboden.

Parijs: stad van het denken, de kunst en de verlichting

Ons gesprek ging daarna over Parijs, een van de belangrijke denkcentra van de moderne tijd. Hij zei dat Parijs, dat een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het verlichtingsdenken, een ontmoetingspunt was voor wetenschappers, schrijvers, kunstenaars en denkers uit uiteenlopende landen.

Sprekend over denkers uit verschillende perioden wier leven Parijs kruiste, onder wie Descartes, Pascal, Karl Marx, Lenin en Trotski, merkte hij op dat de stad een omgeving bood waarin uiteenlopende ideologieën en denkstromingen bediscussieerd konden worden. De ideeën die daar tot ontwikkeling kwamen, zei hij, bereikten via boeken en artikelen verre delen van de wereld.

Hij bracht naar voren dat wie naar Parijs ging niet alleen nieuwe ideeën tegenkwam; men leerde er ook hoe men zijn denken verwoordt, hoe men schrijft, hoe men een discussie voert en hoe men zijn gedachten aan de samenleving voorlegt.

Uğur raakte ook aan het belang van Parijs voor de Turkse literatuur en het Turkse denken en gaf namen als Yahya Kemal Beyatlı, Ali Fuat Başgil, Nurettin Topçu en Şinasi als voorbeeld. Aan de hand van deze figuren beschouwde hij hoe de in Europa opgedane kennis en werkwijzen hun weg vonden naar het Turkse denken.

Le Select Café: het geheugen van een stad leren kennen

Toen ik Le Select Café ter sprake bracht, dat ik in Parijs bezocht had, kregen we de gelegenheid een herinnering aan die plek te delen.

Nadat ik op sociale media had gedeeld dat dit café, met een geschiedenis van ongeveer honderdvijftig jaar, een van de ontmoetingsplaatsen was van de arbeidersklasse en van linkse kringen, belde een in Frankrijk wonende vertegenwoordiger van een maatschappelijke organisatie mij op. Hij vertelde dat zij ongeveer tien jaar eerder de socioloog Nilüfer Göle hadden willen interviewen en dat Göle juist Le Select Café als ontmoetingsplaats had voorgesteld. Aanvankelijk hadden zij dat als een gewone afspraak in een café opgevat; pas later beseften zij dat die keuze samenhing met het historische en intellectuele verleden van de plek. Dit was immers een historisch café waar in verschillende perioden tal van denkers en kunstenaars over de vloer kwamen.

Vanuit die herinnering spraken we over het belang van het kennen van de geschiedenis, de cultuur en de intellectuele rijkdom van de steden waarin we leven. Eyüp Ensar Bey zei dat het voor wie in Parijs woont van belang is de ideeëngeschiedenis en het ideologische erfgoed van de stad te kennen.

Hij zei dat het voor de inwoners van een stad een belangrijke kans schept om te weten te komen waar men in die stad samenkomt, wat de culturele waarden zijn, met welke kringen men contact onderhoudt en van welke instellingen en instituten men gebruikmaakt. Ook de cafés in Caïro waar Mehmet Akif Ersoy kwam, die genoemd worden onder de historische plekken rond de Khan el-Khalili-bazaar, rekende hij tot de voorbeelden van het leren kennen van het culturele geheugen van een stad.

De ziel van steden en de gedachtewereld van mensen

Een ander onderwerp dat we in het gesprek aansneden, was de invloed van steden op de gedachtewereld en de persoonlijke ontwikkeling van de mens.

Eyüp Ensar Bey zei dat elke stad een eigen ziel en sfeer heeft en gaf Manchester als voorbeeld. In deze stad, die een belangrijke rol speelde in de Industriële Revolutie en in de ontwikkeling van het kapitalisme, concentreerden zich handel, kapitaal en industrie; de opvatting over productie en handel die daar ontstond, verhaalde hij, verspreidde zich naar andere streken.

Sprekend over steden waar denken en filosofie op de voorgrond traden, gaf hij Athene in het oude Griekenland, Kufa en Basra in de islamitische geschiedenis en belangrijke beschavingscentra als Mesopotamië en Egypte als voorbeeld.

Hij bracht naar voren dat ook de intellectuele ontwikkeling van mensen die opgroeien in steden waar ideeën bediscussieerd worden, kennis voortgebracht wordt en verschillende opvattingen elkaar treffen, door die sfeer gevoed wordt. Daarom wees hij erop dat de plaats waar iemand geboren wordt en de plaats waar iemand zijn potentieel kan waarmaken niet altijd dezelfde hoeven te zijn.

Migratie, de geografie van kansen en menselijk potentieel

In dit deel van ons gesprek bekeken we migratie vanuit het oogpunt van de ontwikkeling van de mens en het naar buiten brengen van het potentieel dat hij in zich draagt. Hij bracht naar voren dat die ontwikkeling zich niet alleen op economisch en cultureel vlak kan voltrekken, maar ook in geestelijk opzicht.

Sprekend over het leven van enkele geestelijke figuren die opgroeiden in de verre uithoeken of de bergstreken van Anatolië, gaf hij namen als Halid-i Bağdadi en Bediüzzaman Said Nursi als voorbeeld. Hij beschreef hoe deze figuren hun eerste onderricht kregen in de omgeving waar zij woonden en zich later richtten op centra waar ruimere mogelijkheden voorhanden waren.

Uğur, die stelde dat iemand soms de grenzen van zijn eigen omgeving moet overschrijden wil zijn vermogens zich kunnen ontwikkelen, benadrukte dat migratie niet louter een kwestie is van van de ene plaats naar de andere gaan. Migratie draagt, zei hij, ook een belangrijke betekenis in zich als het gaat om het ontmoeten van nieuwe mogelijkheden, het ontwikkelen van zichzelf en het kunnen verwezenlijken van het eigen potentieel.

Hij bracht naar voren dat wie naar een nieuw gebied trekt andere culturen en andere mensen leert kennen en nieuwe verantwoordelijkheden op zich neemt, en dat zijn kennis en ervaring in dat proces toenemen.

Hij wees erop dat er in het leven van mensen die gedwongen waren te migreren tal van voorbeelden hiervan te vinden zijn, en herinnerde eraan dat sommigen die hun land verlieten in hun nieuwe land tot belangrijke prestaties kwamen. Sommigen, zei hij, wisten nieuwe wegen voor zichzelf te openen in de handel, anderen in de kunst, in de wetenschap of in het werk voor de samenleving.

Ten slotte bracht hij naar voren dat steden niet alleen economische mogelijkheden bieden; met hun sociale, culturele en artistieke kansen dragen ze ook bij aan de ontwikkeling van mensen. Hij benadrukte dat deze centra beschikken over brede netwerken van betrekkingen die het mensen mogelijk maken hun vermogens te ontwikkelen, andere mensen te ontmoeten en andere delen van de wereld te bereiken.

Tot slot: in dit gesprek, waarin hij zijn historische, culturele en maatschappelijke bagage verweven met zijn eigen ervaring deelde, bekeken we wat het betekent de stad te kennen waarin we leven en gebruik te maken van wat zij biedt.

Door de steden waarheen we gemigreerd zijn niet louter te zien als de plaatsen waar we wonen, maar hun geschiedenis, hun cultuur, hun gedachtewereld en hun maatschappelijke opbouw te leren kennen en gebruik te maken van de economische, sociale, culturele en artistieke kansen die ze bieden, zullen we beter zien wat migratie met zich heeft meegebracht.

We hopen dat dit gesprek, gehouden op een mooi herfstweekend in Nederland, van nut zal zijn voor lezers die de stad waarin ze leven van dichterbij willen kennen, willen begrijpen en van haar mogelijkheden gebruik willen maken.